🔹 روانپریشی (Psychosis)
🔹 روانپریشی (Psychosis)
نویسنده: دیوید بی. آرچینیگاس، MD
منبع: Continuum (Minneap Minn), ۲۰۱۵;۲۱(۳):۷۱۵–۷۳۶
نوع: مقاله مروری
🧠 خلاصه پست:
روانپریشی حالتی است که فرد ارتباط خود را با واقعیت از دست میدهد. این پدیده در اختلالات روانپزشکی، نورولوژیک و حتی پزشکی دیده میشود. طبق DSM-5، روانپریشی بخشی از طیف شیزوفرنی است و شامل توهمها (ادراک بدون محرک واقعی) و هذیانها (باورهای غلط و پایدار) میشود.
DSM-5 این اختلالات را به صورت طیفی میبیند، از شخصیت شیزوئید تا اسکیزوفرنی شدید. منشأ روانپریشی، ترکیبی از عوامل ژنتیکی، عصبی و محیطی است.
روانپریشی میتواند اولیه (در بیماریهایی مانند اسکیزوفرنی و اختلالات خلقی) یا ثانویه (ناشی از بیماریهای مغزی، داروها یا مواد) باشد.
🔬 درمان:
داروهای ضدروانپریشی (مثل ریسپریدون، اولانزاپین)
رواندرمانی و حمایت اجتماعی
درمان علت زمینهای در موارد ثانویه
روشهای نوین مانند rTMS برای توهمهای مقاوم
📚 نتیجه:
این مقاله رویکردی تازه و نوروبیولوژیک به روانپریشی ارائه میدهد و بر تشخیص دقیق و درمان مبتنی بر شواهد تأکید دارد.
براساس مقاله:
Psychosis - PMC by D.B. Arciniegas (2015) — نقد جامع بر سایکوسیس؛ تعاریف، عوامل، زمینههای عصبی و درمان.
خلاصه مقاله: روانپریشی (Psychosis)
نویسنده: دیوید بی. آرچینیگاس، MD
منبع: Continuum (Minneap Minn) ۲۰۱۵;۲۱(۳):۷۱۵–۷۳۶
نوع مقاله: مقاله مروری (Review Article)
چکیده (Abstract)
این مقاله مروری بر روانپریشی به عنوان یک علامت شایع و مختلکننده عملکرد در اختلالات روانپزشکی، نورودولوپمنتال، نورولوژیک و پزشکی است. هدف آن تعریف روانپریشی، بررسی تغییرات اخیر در طبقهبندی و معیارهای اختلالات روانپریشی اولیه در DSM-5 (راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی، ویرایش پنجم)، و خلاصه رویکردهای مبتنی بر شواهد برای ارزیابی و درمان روانپریشی اولیه و ثانویه است.
یافتههای اخیر: DSM-5 اختلالات روانپریشی اولیه را به صورت یک طیف توصیف میکند که از اختلال شخصیت شیزوئید (انتهای خفیف) تا اسکیزوفرنی (انتهای شدید) امتداد دارد. روانپریشی فقط یکی از ابعاد اختلال نوروپسیکیاتریک است و شامل توهمها و هذیانها میشود که از اختلالات سیستمهای عصبی ادراک و پردازش اطلاعات ناشی میشوند. این رویکرد با چارچوب نوروبیولوژیک روانپریشی در شرایط نورولوژیک دیگر همخوانی دارد.
خلاصه: مقاله راهنمایی برای نورولوژیستها در تشخیص، ارزیابی و درمان روانپریشی اولیه و ثانویه ارائه میدهد.
مقدمه (Introduction)
روانپریشی یک علامت کلیدی در اختلالات شیزوفرنی طیفی، اختلالات خلقی، مصرف مواد، و شرایط نورولوژیک و پزشکی است. این مقاله تعاریف DSM-5 و ICD-10 را بررسی میکند، توهمها، هذیانها و سندرمهای هذیانی شناسایی غلط را توصیف مینماید، و رویکردهای ارزیابی و درمانی مبتنی بر دستورالعملهای حرفهای و متاآنالیزهای اخیر را خلاصه میکند. روانپریشی ناتوانی ایجاد میکند و مانع بهرهوری میشود، بنابراین هدف مهمی برای درمان در نورولوژی و روانپزشکی است.
تعریف روانپریشی (Defining Psychosis)
تعریف کلی: روانپریشی بر اساس DSM-5 و ICD-10، وجود توهم بدون بینش (insight) یا هذیان (delusions) است. اختلال آزمون واقعیت (reality testing) مرکزی است، اما حالا با علائم مشخص عملیاتی میشود (برخلاف تعاریف گستردهتر DSMهای اولیه).
توهمها (Hallucinations): ادراک حسی بدون محرک خارجی یا جسمانی؛ بر اساس حوزه حسی (مانند شنیداری، بینایی) توصیف میشود. توهم بدون بینش، علائم روانپریشی است (مثل شنیدن صداهای "رتبه اول" شنایدر در اسکیزوفرنی: صداهای گفتوگوکننده، تفسیرکننده اعمال، یا "اکوی فکری"). توهم با بینش حفظشده (مانند توهمهای میگرن یا هیپناگوژیک) غیرروانپریشی است.
هذیانها (Delusions): باورهای غلط ثابت، بر اساس استنتاجهای نادرست از واقعیت، که علیرغم شواهد خلاف، حفظ میشوند. انواع: عادی (قابل فهم اما نادرست، مانند هذیان تعقیبی) و عجیب (غیرممکن، مانند جایگزینی اندامها بدون زخم). هذیانهای "رتبه اول" شنایدر (کنترل فکر، درج فکر، برداشت فکر) نشاندهنده اسکیزوفرنی بودند.
تمایزها: هذیانها از "ایدههای بیشارزشی" (با اقناع قوی اما نه ثابت) و "کنفابولیشن" (ساخت اطلاعات خودکار در اختلال حافظه، نه ثابت) متمایزند.
سندرمهای هذیانی شناسایی غلط (Delusional Misidentification Syndromes): باور به دوگانگی (دوبل) خود، دیگران یا محیط (جدول ۸-۳). ۲۰-۴۰% در شرایط نورولوژیک نیمکره راست رخ میدهد (مانند کاپگراس: باور به جایگزینی همسر با impostor). نیاز به ارزیابی نورولوژیک دارد.
اختلالات روانپریشی اولیه (Primary Psychotic Disorders)
مدل "گرایش-پایداری روانپریشی" (psychosis proneness-persistence) توضیح میدهد که عوامل ژنتیکی، اپیژنتیکی و محیطی چگونه به علائم پایدار منجر میشوند. این با چارچوب RDoC (معیارهای حوزه تحقیقاتی NIMH) همخوانی دارد که علائم را بر اساس سیستمهای عصبی مطالعه میکند، نه اختلالات دستهای.
روانپریشی در DSM-5 در اختلالات شیزوفرنی طیفی (اسکیزوفرنی، اسکیزوافکتیو، اختلال هذیانی، اسکیزوفرنیفرم، روانپریشی کوتاهمدت)، اختلالات خلقی (با هذیانهای همخوان یا ناهمخوان با خلق)، اختلالات مصرف مواد، و OCD (وسواس بدون بینش) دیده میشود.
تغییرات DSM-5 نسبت به DSM-IV-TR:
شیزوفرنی طیفی به عنوان "طیف" (نه archetype) توصیف میشود.
علائم: دو علامت از (توهم/هذیان، اختلال فکر رسمی، رفتار نامنظم، علائم منفی) برای ۱ ماه (به جای ۶ ماه).
ابعاد: روانپریشی فقط یکی از ابعاد (همراه با رفتار حرکتی، علائم منفی، اختلالات شناختی، عاطفی).
حذف تمایز "بزرگ" vs "غیربزرگ" هذیانها؛ تمرکز بر شدت.
روانپریشی ثانویه (Secondary Psychoses)
روانپریشی ناشی از شرایط نورولوژیک/پزشکی، مواد یا داروها. معیارهای DSM-5: علائم در حین بیماری/مصرف، و بهبود پس از رفع علت. جدولهای مقاله (مانند جدول ۸-۱: اختلالات ادراکی؛ جدول ۸-۲: انواع هذیانها) برای تمایز مفیدند.
ارزیابی و درمان (Evaluation and Management)
ارزیابی: تاریخچه کامل، معاینه نورولوژیک/روانپزشکی، آزمایشها (تصویربرداری، EEG، تستهای پزشکی). تمرکز بر علل ثانویه (مانند تومورها، صرع، دمانس).
درمان:
اولیه: آنتیپسیکوتیکها (مانند ریسپریدون، اولانزاپین) به عنوان خط اول؛ رواندرمانی، حمایت اجتماعی. rTMS برای توهمهای شنیداری.
ثانویه: درمان علت زمینهای + آنتیپسیکوتیکها (با احتیاط در نورولوژیک، مانند مهارکنندههای استیلکولیناستراز برای برخی موارد).
شواهد: بر اساس دستورالعملهای APA، APA و متاآنالیزهای اخیر.
این مقاله برای نورولوژیستها و روانپزشکان، بهروزرسانی عملی ارائه میدهد و بر رویکرد ابعادی و نوروبیولوژیک تأکید دارد. (صفحات باقیمانده بر جزئیات درمانی و موارد خاص تمرکز دارند.)
⚠️ مطالعه این مطالب جایگزین تشخیص یا درمان تخصصی نیست؛ خواندن آن شما را به روانشناس یا روانپزشک تبدیل نمیکند.